LUBIECHOW DOLNY (do 1945 r. - niem. Nieder-Lubbichow)

LOKALIZACJA
Lubiechów Dolny położony jest w południowo-zachodniej części woj. zachodniopomorskiego i zachodniej części gminy Cedynia, przy lokalnej drodze z Bielinka do Chojny. Od wschodu wieś sąsiaduje z Lubiechowem Górnym (odległość 1, 5 km), od południa z Cedynią (odległość ca 4, 5 km) i od północnego-zachodu z Bielikowem (odległość ca 4 km). Bezpośrednie otoczenie wsi wykorzystywane rolniczo; po stronie północnej zwarty kompleks lasu. Teren wsi nieznacznie pofałdowany; średnia wysokość ca 68 m n.p.m. Teren po południowo-zachodniej stronie wsi to obszar zalewowy Odry (tzw. Żuławy Cedyńskie). Osada położona jest w obrębie Cedyńskiego Parku Krajobrazowego.

RYS HISTORYCZNY
Pierwsza wzmianka: 1351 r.
Pierwotna własność wsi: rycerska

Wieś o metryce średniowiecznej, wzmiankowana w źródłach po raz pierwszy w 1351 r. (określona wówczas jako osada słowiańska - villa sclavorum). Od najdawniejszych czasów podstawą utrzymania miejscowej ludności było rybołówstwo. Od XV do XVII w. wieś należała do rodu von Schoning. W wieku XVIII właściciele wsi wielokrotnie zmieniali się (m. in. - von Marwitz w 1724 r., w latach 90-tych tego stulecia - von Langen). Na początku XIX w. we wsi (należącej w dalszym ciągu do von Langenów) było 27 gospodarstw rybackich, 1 zagrodnik, 7 chałupników (łącznie 241 osób w 29 gospodarstwach domowych); ponadto wspomina się o istnieniu młyna, wiatraka i chmielników W 1850 r. miejscowe dobra (ca 899 mórg ziemi) w rękach rodziny von Endell, a następnie (aż do 1945 r.) von Keudell. W 1929 r. we wsi było 11 gospodarstw o areale od 20 do 41 ha.

HISTORYCZNA FORMA WSI
Układ przestrzenny
- pierwotny: zatarty
- XIX i I poł. XX w.: liniowy

Pierwotne rozplanowanie przestrzenne zatarte. Brak stosownych materiałów kartograficznych i źródłowych uniemożliwia jednoznaczną interpretację historycznej ewolucji sieci drożnej Lubiechowa Dolnego i lokalizacji jego strefy zabudowy. Nie można wykluczyć, ze zabudowa wsi rozmieszczona była na obwodzie drogi, opasującej centralnie położone wyniesienie terenu.

W końcu XIX w. wieś miała już charakter liniowy; zagrody rozmieszczone były po obu stronach drogi o przebiegu łukowatym. Poza strefą zwartej zabudowy posadowiony był jedynie zespół miejscowego młyna, zlokalizowany po wschodniej stronie wsi, w odległości ca 250 m.

Zabudowa
- pierwotna: zagrodowa
- XIX, I poł. XX w.:pełno- i średniorolne zagrody chłopskie, trzy-czterobudynkowe

Należy przypuszczać, że pierwotnie dominowała zabudowa zagrodowa, nierolnicza, należąca do miejscowych rybaków. Najprawdopodobniej zagrody nie były zbyt duże, zapewne dwubudynkowe (chałupa + szopa na sprzęt połowowy). Taki stan utrzymał się do początków XIX w. Po parcelacji, w Lubiechowie Dolnym powstało kilkanaście zagród pełnorolnych i kilka średniorolnych lub drobniejszych. Gospodarstwa te miały zabudowę rozmieszczoną w czworobok, z chałupami posadowionymi na froncie, kalenicowo do drogi. Działki siedliskowe o regularnej, prostokątnej formie przylegały ściśle do siebie; na ich zapleczu założone były ogrody przydomowe lub sady. Należy przypuszczać, że do lat 80-tych XIX w. zdecydowanie dominowała zabudowa szachulcowa; później rozpoczął się proces wymiany budynków - tak mieszkalnych jak i gospodarczych -na murowane z cegły ceramicznej. Nowo wznoszone chałupy były obiektami okazałymi, najczęściej7-osiowymi, osadzonymi na wysokim cokołach kamiennych, tynkowanymi, dekorowanymi detalem architektonicznym (obramienia okien, płyciny podokienne, pseudo-boniowanie, ryzality pozorne) i nakrytymi wysokimi, dachami dwuspadowymi. W budynkach tych zamontowana była stolarka okienna i drzwiowa, charakteryzująca się wysokim poziomem warsztatowym. Chałupy budowane w latach następnych (10-20-tych XX w.) przykrywano już z reguły dachami naczółkowymi z wystawkami na osi. Omówione wyżej budynki nie wykazywały - w sensie architektonicznym - specyfiki regionalnej czy subregionalnej; przeciwnie znajdowały liczne analogie w budownictwie wiejskim Pomorza i Brandenburgii, powstałym w zbliżonym czasie. Podobnie rzecz się miała z ceglanymi, z reguły nietynkowanymi budynkami gospodarczymi, które wznoszone były w oparciu o typowe wzorce architektoniczno-funkcjonalne.

Elementy funkcjonalne wsi
- Kościół: kościół w Lubiechowie Dolnym wzniesiony został w końcu XIX w. w południowej części wsi, na znacznym wyniesieniu terenu (ca 3 m ponad poziomem drogi). Była to budowla salowa, bezwieżowa, murowana z cegły ceramicznej, osadzona na wysokim cokole kamiennym, nie wykazująca nawiązań do historycznych form stylowych.

- wiatrak: w XIX w. na wschodnim krańcu wsi, na wyniesieniu terenu, w odległości ca 200 m od strefy zabudowy posadowiony był wiatrak (najprawdopodobniej koźlak), któremu towarzyszyła niewielka dwubudynkowa zagroda młynarza (niem. Reineckes Muhle).

- 2 cmentarze: przy kościele znajdował się równowieczny świątyni cmentarz o powierzchni ca 0, 15 ha i regularnym rozplanowaniu. Obrzeża nekropolii obsadzone były drzewami liściastymi. W 2. połowie XIX w., na północnym krańcu wsi założono nowy cmentarz powierzchni ca 0, 3 ha i rozplanowaniu dwukwaterowym. W osi długiej nekropolii wytyczono aleję lipową.

- zieleń przydrożna: w końcu XIX w. drogę wylotową w kierunku pomocnym obsadzono akacjami lipami; wśród tych drzew zachowane były okazy kilkuset letnich dębów.

WIEŚ WSPÓŁCZESNA
Układ przestrzenny: wielodrożny

Współcześnie osada ma formę niezbyt rozgałęzionej wielodrożnicy. Główny ciąg zabudowy rozmieszczony po obu stronach głównej drogi wiejskiej, obiegającej owalnym łukiem wyniesienie terenu w centrum osady. W stosunku do stanu z końca XIX w. zauważanie jest zabudowanie opustoszałych przed kilkudziesięciu laty parcel po stronie północno-wschodniej. XX-wiecznym elementem przestrzennym jest również kolonia dwubudynkowych, niewielkich zagród, posadowionych przy dwóch drogach na północno-zachodnim krańcu osady.

Zabudowa
zagrody chłopskie: średniorolne (3-budynkowe) i małorolne (2-budynkowe)

Współcześnie we wsi współwystępują zagrody średniorolne, najczęściej trzybudynkowe (skoncentrowane przy głównej, łukowatej drodze wiejskiej) i mało-lub bezrolne, dwubudynkowe, usytuowane po stronie północno-wschodniej i północno-zachodniej. Chałupy posadowione są na froncie siedlisk, kalenicowo względem drogi. Charakter zabudowy w znacznym stopniu odpowiada stanowi z końca XIX w.; stopień ingerencji zabudowy współczesnej jest nieznaczny. Część obiektów sprzed 1945 r. jest zaniedbana, a część przebudowana lub w inny sposób zdewaloryzowana. W południowej, pierwotnej części wsi przeważa zabudowa z końca XIX w., a w północnej z lat 20-tych XX w.

Elementy funkcjonalne wsi
- kościół: kościół filialny p.w. Matki Boskiej Różańcowej zachowany jest w ogólnie dobrym stanie technicznym, bez wtórnych przekształceń. W ostatnich latach obiekt został odnowiony. Parcela przykościelna ogrodzona jest murem kamiennym.

- szkoła: w południowej części wsi, po wschodniej stronie głównej drogi posadowiony jest współcześnie wzniesiony budynek szkolny.

- 2 cmentarze: na cmentarzu przykościelnym nagrobki usunięto; rozplanowanie kwater uległo zatarciu. Wycięte zostało również pierwotne zadrzewienie (został tylko 1 jesion o przekroju pnia 50 cm). Teren cmentarza północnego jest zdewastowany, a nagrobki usunięte. Zachowało się rozplanowanie nekropolii i aleja lipowa (ca 40 lip o przekroju ca 60 cm i 1 dąb 65 cm).

- zieleń przydrożna: przy drodze północnej zachowane zadrzewienie akacjowo-lipowe z okazami starych dębów (przekroje pni do 180 cm).