LUBIECHÓW GÓRNY (do 1945 r. - niem. Hohen Lubbichow)

LOKALIZACJA
Lubiechów Górny położony jest w południowo-zachodniej części woj. zachodniopomorskiego i środkowej części gminy Cedynia, przy lokalnej drodze z Bielinka do Chojny. Od wschodu wieś sąsiaduje z Czachowem (odległość ca 2,5 km), od południowego-wschodu z Kol. Lubiechów (odległość ca 2,5 km) i od zachodu z Lubiechowem Dolnym (odległość ca 1,5 km). Bezpośrednie otoczenie wsi wykorzystywane rolniczo; po stronie północnej zwarty kompleks lasu. Teren wsi nieznacznie pofałdowany; średnia wysokość ca 68 m n.p.m. Osada położona jest na terenie Cedyńskiego Parku Krajobrazowego.

RYS HISTORYCZNY
Pierwsza wzmianka: 1267r.
Pierwotna własność wsi: rycerska

Wieś o metryce średniowiecznej, wzmiankowana w źródłach (dokument sygnowany przez margrabiów Ottona i Konrada) po raz pierwszy 16.05.1267r. W okresie tym osada była lennem rycerza Albera (zwanego Marscalusem), który z dóbr tych płacił daninę klasztorowi w Mariensee. W I połowie XIV w. Lubiechów Górny podzielony był na trzy działy własnościowe, należące do rodzin Vettyn, Lindekow i Gerhard. W 1352r. w dobrach rodziny von Brederlow, w 1463r. rodu von der Block. W okresie od 1472r. do 1644r. lenno (a następnie własność) rodu von Schoning (m. in. w 1565 i 1583 r. - Hans von Schonning). W 1700r. tutejszy majątek zakupił Otto Bendt von der Marwitz.

W 1746 r. majątek obciążony długami sprzedano margrabiemu Fryderykowi Wilhelmowi ze Schwedt; transakcję tę anulował jednak król pruski. Pod koniec XVIII w. w wyniku małżeństwa panny von der Marwitz dobra lubichowskie przeszły na von Żychlinsky'ego, a następnie kapitana von Langena. Na początku XIX w. we wsi było 7 dużych gospodarstw chłopskich, 6 małych, 7 zagrodniczych i 20 chałupniczych; ponadto wzmiankowani byli: 1 rybak, 5 płócienników, kowal i leśnik (łącznie 341 mieszkańców i 37 gospodarstw domowych). Od 1821 r. miejscowy majątek był w posiadaniu rodziny von Endel. W 1861 r. majętność licząca 9016 mórg ziemi była własnością Hedwig von Patów, która wyszła za mąż za Roberta von Keudell'a (w rękach tej rodziny wieś pozostawała aż do 1945 r.). W okresie międzywojennym majątek lubiechowski należał do największych w regionie (w 1929 r. za rządów Waltera von Keudella dobra liczyły 2537 ha); w jego skład wchodziły m. in. folwarki w Markocinie i Żychlinie. W folwarku funkcjonowała gorzelnia i suszarnia, a w pobliżu wsi leśnictwo. W tym czasie w Lubiechowie Górnym były 3 gospodarstwa o areale powyżej 20 ha.

HISTORYCZNA FORMA WSI
Układ przestrzenny
- pierwotny: wieś placowa (owalnicowa lub zaułkowa)
- XIX i 1 poi. XX w.: wieś placowa z zespołem folwarcznym

Charakter pierwotnego rozplanowania osady nie jest w pełni czytelny. Lubiechów Górny założony został jako wieś placowa: owalnica lub osada zaułkowa (nieprzejezdna od północy). Za drugim z tych rozwiązań zdaje się przemawiać miejsce posadowienia kościoła i układ sieci drożnej w północnej części miejscowości. Zagrody (pierwotnie w ilości ok. 10) rozmieszczone były na obwodzie wrzecionowatego - pierwotnie niezabudowanego - nawsia, wypełnionego w części stawem. Układ ruralistyczny od strony pomocnej zamykała parcela kościelna.

Faktem, który w sposób zasadniczy zmienił rozplanowanie osady było powstanie, a następnie rozwój zespołu folwarcznego (co jak należy przypuszczać nastąpiło w wieku XVII). Na pomocnym krańcu wsi powstały dwa rozległe dziedzińce gospodarcze majątku; towarzyszące im budynki (najpewniej kolonii mieszkalnej robotników rolnych) wybudowano po południowej stronie drogi, prowadzącej w kierunku Lubiechowa Dolnego. W końcu XIX w. w pierwotnej, placowej części wsi, w pierzejach wschodniej i zachodniej widoczne były pustacie (wolne miejsca po zlikwidowanych zagrodach). W czterdziestoleciu pomiędzy końcem XIX w. a latami 40-tymi XX w. brak zmian w rozplanowaniu wsi.

Zabudowa
- pierwotna: zagrodowa
- XIX, 1 poł XX w.: zwarta; zespół folwarczny, zagrody chłopskie (pełno- i średniorolne) i kolonia mieszkalna robotników folwarku

Należy przypuszczać, że pierwotnie dominowała zabudowa chłopska (zagrodowa), w oparciu o historycznie wykształconą strukturę własności. Zagrody rozmieszczone były przy drogach obiegających nawsie, przylegając ściśle do siebie. Faktem decydującym o charakterze i strukturze zabudowy wsi w XIX w. było funkcjonowanie miejscowego folwarku. W pierzejach wschodniej i zachodniej utrzymały się pojedyncze zagrody pełno- i średniorolne (największe nawet 5-budynkowe; z reguły jednak 3-4-budynkowe, z obiektami rozmieszczonymi w kształt podkowy otwartej od strony drogi). W części przypadków chałupy były ustawione szczytem do drogi, po boku podwórza; w pozostałych kalenicowo do drogi.

Przy drodze, po zachodniej strome nawsia występowały niewielkie zagrody i bez- lub małorolne, jedno- lub dwubudynkowe, zajmujące płytkie parcele. Robotnicy folwarczni mieszkali w wielorodzinnych budynkach, ustawionych po południowej stronie majątku i drogi W - E.

Można przypuszczać, że do lat 80-tych XIX w. w zabudowie Lubiechowa Górnego dominowała zabudowa ryglowa (część budynków inwentarskich wzniesiona była z kamienia). W ostatniej ćwierci XIX w. rozpoczął się intensywny proces wymiany obiektów szachulcowych na murowane z cegły ceramicznej. W zamożniejszych gospodarstwach na wysokich kamiennych cokołach powstały okazałe, 6-7-osiowe chałupy, przykryte wysokimi dachami dwuspadowymi i dekorowane detalem architektonicznym (ozdobne obramienia otworów okiennych, pilastry przydrzwiowe, pseudoboniowanie narożników, gzymsy). Obiekty te nie wykazywały cech specyfiki regionalnej; przeciwnie realizowane były w oparciu o szeroko rozpowszechnione wzory, spotykane w końcu XIX w. na Pomorzu i w Brandenburgii. Część budynków wybudowano jako wąskofrontowe, stosując analogiczny detal architektoniczny jak w w/w chałupach szerokofrontowych. Działanie to wynikało z miejscowych tradycji budowlanych i pozostawało w sprzeczności z wytycznymi władz. W zbliżonym czasie wybudowano z cegły lub kamienia również dużo budynków inwentarskich; ich architektura i program funkcjonalny nie odbiegały od powszechnie występujących wzorców.

Zespół folwarczny założony został w Lubiechowie Górnym bezpośrednio po północno-zachodniej stronie pierwotnego układu ruralistycznego. Jego rozwój przebiegał w kilku fazach. W końcu XIX w. wykształcone były dwa dziedzińce gospodarcze, rozdzielone drogą N - S. Kompozycja majątku miała charakter zgeometryzowany; oba prostokątne dziedzińce (wschodni dwukrotnie mniejszy) - zorientowane na linii W — E - zabudowane były na obrzeżach obiektami gospodarczymi (inwentarskimi i składowymi) o znacznej kubaturze. Budynki te zróżnicowane były pod względem materiałowo-konstrukcyjnym (starsze ryglowe bądź kamienno-ryglowe, młodsze murowane z cegły ceramicznej) i architektonicznym (młodsze z bogatszym detalem, w partii dachów urozmaicone wystawkami). Pałac wzniesiony został ok. połowy XVIII w. w formach późnobarokowych; pierwotnie był on krótszy o jedną oś okienną od zachodu. Fasada tego obiektu rozwiązana została w sposób typowy klasycyzującego nurtu baroku; bryłę przykrywał czterospadowy dach mansardowy. Ok. 1820 r. obiekt został przedłużony i rozbudowany o skrzydło wschodnie; nowa elewacja szczytowa akcentowana była masywnymi kolumnami, wtopionymi w mur.

Elementy funkcjonalne wsi
- kościół: kościół w Lubiechowie Górnym wzniesiony został w 2 poł. XIII w. z kamienia jako bezwieżowa budowla salowa o cechach typowych dla gotyckiego, wiejskiego budownictwa sakralnego. W 1880r. świątynia została przebudowana, otrzymując zestopniowaną wieżę (część dolna prostopadłościenna, górna w formie graniastosłupa o podstawie ośmioboku), przykryta kopulastym hełmem ze smukłą sterczyną.

- zespół folwarczny

- zieleń komponowana: po północnej stronie zespołu folwarcznego i po zachodniej stronie głównej drogi wiejskiej w początkach XIX w. założono ozdobny park krajobrazowy (we wschodniej części charakteryzujący się kompozycją geometryczną). Autorem XIX - wiecznej kompozycji parku był Peter Joseph Lenne. W latach 30-tych XIX w. na terenie parku wzniesiono altanę wg projektu znanego architekta niemieckiego Schinkla (obiekt ten rozebrano w 1880 r.). W tutejszym zespole występowało 29 gatunków drzew liściastych (z przewagą lip i kasztanowców) i 7 gatunków drzew iglastych. Park ogrodzony był murem kamiennym. W latach 30-tych XIX w. drogę do Piasku (w kierunku północnym) obsadzono lipami i kasztanowcami.

- 2 cmentarze: przy XIII-wiecznej świątyni znajdował się - najpewniej współczesny kościołowi - cmentarz o powierzchni ca 0, 3 ha, ogrodzony murem kamiennym. Obrzeża cmentarza w końcu XIX w. obsadzono drzewami liściastymi (głównie kasztanowcami i lipami). W połowie XIX w. na południowym krańcu wsi, w odległości ca 50 m od strefy zabudowy założono nowy dwukwaterowy cmentarz o powierzchni ca 0, 5 ha. We wschodniej części nekropolii wydzielono kwaterę rodową dla zmarłych z rodziny właścicieli majątku. W osi cmentarza wytyczono aleję lipową; obrzeża obsadzono głównie jesionami.


WIEŚ WSPÓŁCZESNA
Układ przestrzenny: wieś placowa z zespołem pofolwarcznym

Historycznie ukształtowana forma przestrzenna wsi znana z przekazów kartograficznych z końca XIX w. nie uległa współcześnie przekształceniom. Czytelne są drogi obiegające nawsie, choć wschodnia z nich zatraciła dawne znaczenie komunikacyjne. Częściowo wypełnione nową zabudową zostały pustacie w pierzejach wschodniej i zachodniej. Utrzymana została również kompozycja zespołu pofolwarcznego, a w miejscu koloni mieszkalnej dla robotników folwarcznych powstały współcześnie bloki dla pracowników PGR-u.

Zabudowa
- dwa dziedzińce folwarczne
- zagrody chłopskie: średniorolne (3-budynhowe) i małorolne (2-budynkowe)
- bloki mieszkalne

Współcześnie w zabudowie Lubiechowa Górnego współwystępują średnio- i małorolne zagrody chłopskie, trzy- i dwubudynkowe (te mniejsze gospodarstwa znajdują się głównie w południowej części osady i po zachodniej stronie nawsia). Utrzymała się XIX-wieczna struktura wielkości parcel: po stronie wschodniej są one dość duże (stosunkowo wąskie i głębokie), po zachodniej niewielkie (płytkie). Budynki w zagrodach średniorolnych rozmieszczone są na planie czworoboku lub podkowy, otwartej od południa. Chałupy ustawione są na froncie siedlisk, kalenicowe względem drogi. W zabudowie zdecydowanie dominują obiekty wzniesione w okresie od końca XIX do początku XX w. (opisane w podrozdziale poprzednim); stopień ingerencji zabudowy współczesnej minimalny (po południowej stronie zachodniego dziedzińca pofolwarcznego wzniesione bloki z lat 70-tych dla pracowników PGR-u). Większość zabudowy historycznej bez wtórnych przekształceń; część obiektów jest jednak ogólnie zaniedbana.

XIX-wieczna kompozycja dziedzińców pofolwarcznych czytelna (wyburzona została gorzelnie ustawiona w XIX w. pośrodku zachodniego dziedzińca). Obiekty inwentarskie i składowe w zróżnicowanym stanie technicznym (kamienno-ryglowa obora w części zrujnowana, budynki po północnej stronie zachodniego dziedzińca przebudowane). Pałac zachowany całościowo, choć ogólnie zaniedbany.

Elementy funkcjonalne wsi
- kościół: Kościół filialny p.w. św. Józefa zachowany w ogólnie dobrym stanie technicznym, bez wtórnych przekształceń.

- 2 cmentarze: z terenu cmentarza przykościelnego w okresie po II wojnie światowej usunięto nagrobki. W dobrym stanie jest drzewostan (zachowało się m. in. 9 lip o średnicy pnia 60 cm, 5 kasztanowców 60 cm, 1 jesion 55 cm, 9 akacji 50 cm. Z terenu cmentarza komunalnego usunięto nagrobki sprzed 1945 r. W dobrym stanie jest miejscowa zieleń (m. in. 51 lip o średnicy pnia 60 cm, 24 jesionów 50 cm i 4 cisy 25 cm). Aleja lipowa w pełni czytelna.

- wieża ciśnień: po południowo-zachodniej strome skrzyżowania głównych dróg wiejskich posadowiona jest ceglana wieża ciśnień (XIX/XX w.). Obiekt w dobrym stanie technicznym.

- zieleń komponowana: park pałacowy zachowany w zróżnicowanym stanie. Częściowo zatarta jest pierwotna kompozycja (w części środkowej, w rejonie stawiku usytuowane zostały ogródki działkowe dla pracowników miejscowego PGR-u) i wewnętrzny układ komunikacyjny. Kamienne ogrodzenie zachowane fragmentarycznie (głównie w części północnej). Historyczny skład gatunkowy starodrzewu zachowany (m. in. ok. 130 lip, ok. 180 kasztanowców, ok. 100 klonów, ok. 50 grabów, ok. 25 wiązów i 35 robinii akacjowych, a także 7 modrzewi i 4 cisy). Wyróżniają się egzemplarze o charakterze pomnikowym: 3 graby pospolite, 1 klon jawor, 1 klon pospolity, 5 lip drobnolistnych, 1 miłorząb dwuklapowy, 1 modrzew europejski, 1 platan klonolistny, 1 sofora japońska, 3 topole białe i 1 wiąz szypułkowy). Park lubiechowski wykazuje znaczne walory zabytkowe. Aleja lipowo-kasztanowcowa (obsada drogi do Piasku) bez ubytków; drzewa w dobrym stanie zdrowotnym.